Kennisbank · Stroming
Het neo-impressionisme en het pointillisme
Het neo-impressionisme is de Franse stroming die in 1886 begon met Georges Seurat en Paul Signac. Zij bouwden hun doeken op uit kleine punten pure kleur, die pas in het oog van de kijker samensmelten. Die techniek heet pointillisme. Bij Kunstdoekje hangen ruim vijftig van deze doeken, wisselbaar in 30 seconden.
Hoe het neo-impressionisme begon
In mei 1886 hing op de achtste en laatste tentoonstelling van de impressionisten een doek van twee bij drie meter waar bezoekers niet goed raad mee wisten: Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte van Georges Seurat. Hij had er twee jaar aan gewerkt, punt voor punt. Waar de impressionisten juist snelheid zochten, deed Seurat het tegenovergestelde: hij legde de vluchtige indruk vast in een systeem.
De criticus Félix Fénéon bedacht datzelfde jaar het woord neo-impressionisme voor wat Seurat, Signac en hun kring deden. Paul Signac schreef er later een heel boek over, D'Eugène Delacroix au néo-impressionnisme uit 1899, dat de techniek voor een volgende generatie schilders openlegde. Seurat zelf maakte dat niet meer mee: hij stierf in 1891, eenendertig jaar oud.
Pointillisme, divisionisme, chromoluminarisme
Drie woorden voor bijna hetzelfde, en dat verwart. Pointillisme slaat op de vorm van de toets: losse punten. Divisionisme is de naam die Signac zelf verkoos, want het ging hem niet om de stip maar om het scheiden van de kleuren. Chromoluminarisme was de meest wetenschappelijke term uit de groep zelf.
Het idee erachter komt uit de kleurenleer. Michel-Eugène Chevreul beschreef in 1839 hoe twee kleuren die naast elkaar liggen elkaar versterken, en Ogden Rood werkte dat in 1879 verder uit. Meng je rood en blauw op het palet, dan wordt het doffer. Zet je ze als losse punten naast elkaar, dan doet je oog het mengen en blijft de kleur helder. In Italië kreeg dezelfde gedachte de naam divisionismo, met Giovanni Segantini als bekendste naam.
De neo-impressionisten in onze collectie
De stroming was klein en de schilders kenden elkaar allemaal. Dit zijn de namen die je bij Kunstdoekje kunt ophangen, met het aantal doeken dat we van ieder hebben. Klik door naar een schilder voor het hele oeuvre.
De haveningang van La Rochelle
v.a. € 159,95
Paul Signac
17 doekenDe zeiler onder de stippenschilders. Hij voer de Franse kust af en bracht havens, kaden en water terug als heldere kleurblokken.
Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte
v.a. € 159,95
Georges Seurat
8 doekenDe uitvinder van het pointillisme. Hij bouwde hele taferelen op uit losse stippen kleur en werkte twee jaar aan één doek.
Een zondagmiddag op het eiland La Grande Jatte · alle werken van Seurat
De roze wolk
v.a. € 159,95
Henri-Edmond Cross
8 doekenVerhuisde naar de Middellandse Zee en maakte de stippen groter, tot bijna losse kleurvlakken. Matisse en Derain keken bij hem af.
Herfstlandschap met brug
v.a. € 159,95
Henri Martin
8 doekenBracht de stippen naar het Franse platteland: velden, lanen en bruggen in zacht, gefilterd licht.
Notre Dame, Parijs
v.a. € 159,95
Maximilien Luce
7 doekenDe stad en de fabriek in stippen. Luce schilderde arbeiders, kaden en Parijse straten met dezelfde techniek waarmee anderen tuinen deden.
Gezicht op Veere
v.a. € 159,95
Théo van Rysselberghe
6 doekenDe Belg die de techniek naar de Lage Landen haalde. Veere, Arnemuiden en Knokke staan bij hem in duizenden gekleurde punten.
Het strand van Heist
v.a. € 159,95
Georges Lemmen
3 doekenOok uit de Brusselse kring van Les XX. Zijn strandgezicht bij Heist is pointillisme op zijn rustigst.
Twee namen ontbreken in die rij en horen er toch bij. Camille Pissarro was de enige impressionist van het eerste uur die overstapte: tussen 1886 en 1890 werkte hij in stippen, en daarna liet hij het weer los omdat het hem te traag ging. En de Nederlander Jan Toorop pakte de techniek in Brussel op en bracht haar mee naar Zeeland, waar hij zee en duin bij Zoutelande in korte gekleurde streken zette.
Wat kenmerkt een neo-impressionistisch doek
- ✓Kleur naast kleur, niet gemengd. Rood en blauw komen als losse punten op het doek en worden pas paars in je oog.
- ✓Een vaste, meetbare toets. Waar de impressionist snel en los streek, zette de neo-impressionist punt na punt volgens een systeem.
- ✓Kleurenleer als basis. Chevreul en Rood schreven op hoe kleuren elkaar versterken; Seurat en Signac schilderden ernaar.
- ✓Rust in plaats van haast. Geen vluchtige indruk maar een opgebouwd, stilstaand beeld. Daarom hangt het zo kalm aan een muur.
Impressionisme, neo of post: het verschil in één alinea
De drie namen lijken op elkaar en lopen in de tijd door elkaar heen. Het impressionisme kwam eerst, vanaf 1874: snel geschilderd licht van één moment. Het post-impressionisme is de verzamelnaam voor alles wat er vanaf 1886 uit voortkwam, van Van Gogh tot Cézanne en Gauguin: kleur en vorm in dienst van gevoel. Het neo-impressionisme is één tak binnen die brede groep, met een eigen methode en een eigen naam. Kort gezegd: elke neo-impressionist is ook een post-impressionist, maar lang niet andersom.
Van stippen naar de fauves
De stroming hield het geen twintig jaar vol, maar de kleur bleef. Signac en Henri-Edmond Cross trokken naar de zuidkust van Frankrijk en maakten hun toets steeds groter, tot de punten kleine vlakken werden. In de zomer van 1904 schilderde Matisse in Saint-Tropez naast Signac, en wat daaruit volgde heette al snel fauvisme. Wie de lijn nog verder wil volgen, komt uit bij de abstracte kunst.
Pointillisme aan je muur
Een pointillistisch doek doet iets bijzonders in een kamer: van dichtbij zie je de losse punten, en drie stappen achteruit valt het beeld dicht. Dat maakt het een dankbaar werk boven een bank of eettafel, waar je er allebei de afstanden mee hebt. De kleur is het hele verhaal, dus fluweel geeft het meeste diepte. Veel neo-impressionisten schilderden water en havens; die vind je bij elkaar onder zee en schepen. En omdat het doek in één frame wisselt, kun je een Signac in de zomer laten hangen en er in de winter een donkerder doek voor in de plaats zetten.
Veelgestelde vragen
Wat is neo-impressionisme?
Neo-impressionisme is de Franse schilderstroming die in 1886 begon met Georges Seurat en Paul Signac. Zij bouwden het beeld op uit kleine punten of streepjes pure kleur, die pas op afstand in het oog van de kijker samensmelten. De criticus Félix Fénéon bedacht de naam in 1886.
Wat is het verschil tussen pointillisme en neo-impressionisme?
Neo-impressionisme is de stroming, pointillisme is de techniek die erbij hoort: schilderen met losse punten. Signac zelf sprak liever van divisionisme, omdat het niet om de vorm van de stip ging maar om het scheiden van de kleuren. In het dagelijks taalgebruik betekenen de drie woorden ongeveer hetzelfde.
Wat is het verschil tussen impressionisme en neo-impressionisme?
De impressionisten schilderden snel en los, om het licht van één moment te vangen. De neo-impressionisten deden het omgekeerde: zij werkten traag en volgens een systeem, met punten pure kleur die volgens de kleurenleer naast elkaar zijn gezet. Het resultaat is stiller en strakker.
Welke neo-impressionisten kan ik bij Kunstdoekje ophangen?
Onder meer Paul Signac, Georges Seurat, Henri-Edmond Cross, Henri Martin, Maximilien Luce, Théo van Rysselberghe en Georges Lemmen. Samen ruim vijftig wisselbare doeken, van La Grande Jatte tot de havens van de Middellandse Zee.
Op welke stof komt pointillisme het best uit?
De techniek leeft van kleur naast kleur, dus kies de stof die kleur het diepst weergeeft: fluweel. Decostof geeft een matter, rustiger beeld. Beide passen in hetzelfde frame, dus je kunt het per doek beslissen.
Losse wisseldoekjes vanaf €49,95, compleet met frame vanaf €159,95.