Kennisbank · Schilder
Paul Gauguin
Paul Gauguin (1848-1903) was een Franse post-impressionist die op zijn 35e de beurs verruilde voor het schilderen. Hij werkte in Bretagne, bij Van Gogh in Arles en daarna op Tahiti, in platte vlakken felle kleur. Bij Kunstdoekje vind je achttien van zijn werken als wisselbaar kunstdoek voor hetzelfde frame.
Van beursman tot schilder
Paul Gauguin werd in 1848 in Parijs geboren, bracht een deel van zijn jeugd in Peru door en voer als jongeman jaren op zee. Terug in Frankrijk werkte hij bij een beurskantoor, trouwde met de Deense Mette Gad en kreeg vijf kinderen. Schilderen was in die jaren een hobby naast het werk. Toen de Franse beurs in 1882 instortte en zijn inkomen wegviel, koos hij op zijn 35e voor de kunst. Het huwelijk hield dat niet en zijn gezin bleef in Kopenhagen achter. De rest van zijn leven bestond uit verhuizen, geld tekortkomen en schilderen: Bretagne, Martinique, Arles, Tahiti en tot slot de Marquesaseilanden, waar hij in 1903 stierf. Zijn werk hoort tot het post-impressionisme, de generatie die verder ging waar de impressionisten waren gebleven.
Bretagne, Pont-Aven en het cloisonnisme
In het Bretonse dorp Pont-Aven vond Gauguin vanaf 1886 wat hij zocht: goedkoop leven, een streek met eigen gebruiken en een groep schilders om zich heen. Daar ontstond met Émile Bernard het cloisonnisme, genoemd naar cloisonné-emaille. Het procedé is simpel te beschrijven en radicaal in effect: platte kleurvlakken, geen schaduwmodellering, en rondom elk vlak een donkere contour, zoals het lood in een glas-in-loodraam. Het kantelpunt is Visioen na de preek uit 1888. Bretonse vrouwen zien na de kerkdienst Jacob met de engel worstelen, en de weide waarop dat gebeurt is niet groen maar rood. Gauguin schilderde niet meer wat er stond, maar wat er in de hoofden van die vrouwen gebeurde. Daarmee zit hij dicht tegen het symbolisme aan. Uit deze jaren komen ook De flageoletspeler op de klif, Dorpsstraat en Komen en gaan Martinique, werk dat je herkent aan strakke lijnen en heldere vlakken.
- ✓Platte kleurvlakken. Grote effen vlakken zonder schaduwmodellering, afgezet met een donkere contour: het cloisonnisme.
- ✓Kleur naar gevoel. Rood gras, paarse zee, gele lucht. De kleur volgt de stemming, niet de waarneming.
- ✓Symbool boven werkelijkheid. Zijn doeken tonen vaak een gedachte of een droom in plaats van een tafereel dat hij zag.
- ✓Motieven uit Bretagne en Polynesië. Bretonse boerinnen en Tahitiaanse figuren, vaak in vergelijkbare, rustige houdingen.
Negen weken met Van Gogh in Arles
In oktober 1888 reisde Gauguin naar Arles, waar Vincent van Gogh droomde van een kunstenaarskolonie in het Gele Huis. Ze schilderden dezelfde motieven, waaronder de hooibergen en velden van de streek, en discussieerden onophoudelijk. Van Gogh wilde voor het onderwerp staan en schilderen wat hij zag; Gauguin vond dat je uit je hoofd moest werken, met geheugen en verbeelding. Na negen weken liep het uit de hand. In december volgde de ruzie waarna Van Gogh zijn eigen oor verwondde en Gauguin per direct naar Parijs vertrok. Ze schreven elkaar daarna nog, maar zagen elkaar nooit meer. Wat Van Gogh in diezelfde jaren maakte, lees je in ons overzicht van de bekendste schilderijen van Van Gogh. Uit Gauguins tijd in Zuid-Frankrijk stamt onder meer Hooibergen in de Provence.
Tahiti en de Stille Zuidzee
In 1891 vertrok Gauguin naar Tahiti. Hij zocht een leven dat nog niet door Europa was aangeraakt en trof een eiland aan dat al decennia Franse kolonie was, met missieposten, ambtenaren en westerse kleding. Wat hij vervolgens schilderde was voor een deel reconstructie: hij vulde het beeld aan met mythologie uit boeken en met vormen die hij uit Egyptische en Javaanse kunst haalde. Er is nog iets dat erbij hoort. Gauguin ging op Tahiti relaties aan met meisjes van dertien en veertien jaar, zijn gezin in Europa achterlatend, en dat is een belangrijke reden dat er vandaag anders naar zijn werk en zijn persoon gekeken wordt dan een eeuw geleden. Beide dingen zijn waar: de doeken uit deze periode veranderden de westerse schilderkunst, en de omstandigheden waaronder ze ontstonden verdienen geen vergoelijking. Uit deze jaren komen Fatata te Miti, Te Tamari no Atua (Zoon van God), Te Tiare Farani (Franse bloemen), Zittende Tahitiaan, Moederschap II, Hut onder de bomen en De roep, en in 1897 het grote doek Vanwaar komen wij? Wat zijn wij? Waarheen gaan wij?, dat hij schilderde toen hij ziek was en geen geld meer had.
Drie werken uit onze collectie
We hebben achttien doeken van Gauguin, van Bretagne tot de Stille Zuidzee. Deze drie markeren de drie momenten die er het meest toe doen.
Visioen na de preek
v.a. € 159,95
Bretonse vrouwen met witte mutsen zien na de kerkdienst hoe Jacob met de engel worstelt. De grond is knalrood, de contouren zwart. Het punt waarop Gauguin de waarneming losliet en een innerlijk beeld schilderde.
Vanwaar komen wij? Wat zijn wij? Waarheen gaan wij?
v.a. € 159,95
Zijn grootste doek, geschilderd op Tahiti toen hij ziek en blut was. Van rechts naar links loopt een mensenleven van baby naar oude vrouw, tegen een achtergrond van blauw en groen. Een vraag, geen antwoord.
Fatata te Miti (Bij de Zee)
v.a. € 159,95
Twee Tahitiaanse vrouwen stappen het water in, gezien vanaf de oever. Golven in paars en groen, zand in oranje. Kleur die niet klopt met de natuur en juist daardoor werkt.
De andere vijftien, waaronder Zomerbloemen in een beker, Stilleven met mango's, Kom hier, Stilleven met bloemen en idool en Portret van cellist Schneklud, vind je op de kunstenaarspagina van Paul Gauguin. Zoek je breder, dan kun je ook door zijn landschappen of door de stillevens bladeren, waar zijn werk tussen dat van tijdgenoten staat.
Gauguin aan je muur
Gauguin is een schilder van grote kleurvlakken, en die vragen om een drager die de kleur diep houdt. Op fluweel krijgen het rood van Visioen na de preek en het oranje zand van Fatata te Miti meer verzadiging; decostof geeft een matter, rustiger beeld. Omdat zijn werk in twee heel verschillende werelden valt, Bretagne en Polynesië, werkt een wisselframe hier goed: hang deze maand een Bretons tafereel, volgende maand een Tahitiaans doek, in hetzelfde frame.
Veelgestelde vragen
Wie was Paul Gauguin?
Paul Gauguin (1848-1903) was een Franse schilder die pas op zijn 35e voluit voor de kunst koos, na een carrière als beursman. Hij werkte in Bretagne, korte tijd in Arles en daarna op Tahiti en de Marquesaseilanden. Hij geldt als een van de belangrijkste post-impressionisten.
Wat is cloisonnisme?
Cloisonnisme is een schilderwijze met grote, effen kleurvlakken die door een donkere contourlijn worden begrensd, zoals bij glas-in-lood of cloisonné-emaille. Gauguin ontwikkelde het rond 1888 in Pont-Aven, samen met Émile Bernard. Visioen na de preek is er het bekendste voorbeeld van.
Waarom ging Gauguin naar Tahiti?
Hij zocht een leven buiten het Europa dat hij als benauwd en overbeschaafd zag, en hoopte op Tahiti een ongerept bestaan te vinden. Dat bestond er door de Franse kolonisatie allang niet meer. Hij vertrok in 1891, keerde kort terug naar Frankrijk en woonde vanaf 1895 tot zijn dood in Frans-Polynesië.
Wat gebeurde er tussen Gauguin en Van Gogh in Arles?
Gauguin woonde eind 1888 negen weken bij Van Gogh in het Gele Huis in Arles. Ze schilderden samen maar botsten hard over hoe je hoort te werken: uit het hoofd of naar de natuur. Na een ruzie in december verwondde Van Gogh zijn eigen oor en vertrok Gauguin. Ze zagen elkaar nooit meer.
Welke werken van Paul Gauguin kan ik bij Kunstdoekje vinden?
Achttien doeken, van Bretonse taferelen als De flageoletspeler op de klif tot Tahitiaans werk als Fatata te Miti en Te Tamari no Atua, plus stillevens en portretten. Elk werk is een wisselbaar kunstdoek voor hetzelfde frame.