Kennisbank · Schilder
Johan Barthold Jongkind
Johan Barthold Jongkind (1819-1891) was een Nederlandse schilder van havens, grachten en maanlicht die het grootste deel van zijn leven in Frankrijk werkte. Hij schilderde buiten, met losse toets, jaren voordat de impressionisten dat deden. Claude Monet noemde hem zijn echte leermeester. Bij Kunstdoekje hangen tweeëntwintig van zijn doeken.
Van Lattrop naar Parijs
Jongkind werd in 1819 geboren in Lattrop, een dorp in Twente, en groeide op in Vlaardingen. Hij leerde het vak in Den Haag bij Andreas Schelfhout, de schilder van ijsgezichten en strandtaferelen, en kreeg van hem het Hollandse recept mee: een lage horizon en driekwart lucht. In 1846 vertrok hij met een koninklijke toelage naar Parijs.
Daar bleef hij, met onderbrekingen, de rest van zijn leven. Hij werkte aan de Normandische kust bij Honfleur, langs de Seine en in de straten van Parijs, en keerde tot 1869 telkens terug naar Rotterdam, Dordrecht en Overschie om Hollands water te schilderen. Hij stierf in 1891 in La Côte-Saint-André, bij Grenoble.
De ontmoeting die het impressionisme veranderde
In de zomer van 1862 schilderde een tweeëntwintigjarige Claude Monet bij Le Havre, samen met Eugène Boudin. Jongkind kwam erbij staan, vroeg of hij de schetsen mocht zien en nodigde Monet uit om samen te werken. Monet schreef daar later over dat Jongkind hem uitlegde waaróm hij deed wat hij deed, en dat hij daarmee de opleiding van zijn oog afmaakte. Hij noemde Jongkind zonder omhaal zijn echte leermeester.
Édouard Manet ging nog verder en noemde hem de vader van het moderne landschap. Op de pagina over het impressionisme staat hij daarom tussen de schilders van de groep, ook al deed hij aan geen enkele van hun tentoonstellingen mee.
Buiten kijken, binnen schilderen
Jongkinds werkwijze was zijn belangrijkste vinding. Hij maakte buiten aquarellen en potloodschetsen, snel en met datum erbij, en werkte die in het atelier uit tot olieverf. Zo hield hij de directe waarneming van het moment vast zonder afhankelijk te zijn van het weer. De generatie na hem nam die manier over en zette het laatste zetje: die ging ook de olieverf buiten doen.
Hij staat daarmee met één been in de School van Barbizon, de groep die het bos van Fontainebleau in trok om buiten te werken, en met het andere in wat daarna kwam.
Zes werken uit onze collectie
We hebben tweeëntwintig doeken van Jongkind. Deze zes laten zien waar zijn werk om draait: water, lucht, maanlicht en de stad als werkplaats.
Het Jaagpad
v.a. € 159,95
Nº 1
Het Jaagpad
Een pad langs het water waar een paard een schuit voorttrekt. Het onderwerp is niets, het licht is alles: precies het soort tafereel waar Monet naar keek toen hij Jongkind aan het werk zag.
De Seine en Notre-Dame de Paris
v.a. € 159,95
Nº 2
De Seine en Notre-Dame de Paris
De Seine met de kathedraal op de achtergrond, gezien vanaf de kade. Jongkind schilderde Parijs niet als monument maar als werkstad, met schuiten, kranen en waslijnen in beeld.
Overschie bij maneschijn
v.a. € 159,95
Nº 3
Overschie bij maneschijn
Maanlicht boven een Hollands dorp aan het water. Jongkind maakte tientallen van deze nachtstukken en gaf ermee aan dat een landschap ook zonder zon een onderwerp is.
Molens bij Rotterdam
v.a. € 159,95
Nº 4
Molens bij Rotterdam
Molens tegen een lage lucht, met driekwart van het doek gereserveerd voor wolken. De Hollandse verhouding tussen land en hemel die hij van Schelfhout meekreeg en nooit meer losliet.
Winteravond op het ijs
v.a. € 159,95
Nº 5
Winteravond op het ijs
Schaatsers bij invallende schemering, een motief dat rechtstreeks uit de zeventiende eeuw komt. Jongkind schilderde het met een losse toets die tweehonderd jaar jonger is dan het onderwerp.
Gracht met zeilschepen
v.a. € 159,95
Nº 6
Gracht met zeilschepen
Zeilschepen in een gracht, met de masten als verticale strepen door het beeld. Zijn favoriete compositie: water onderin, lucht bovenin, en daartussen alles wat beweegt.
Waarom je zijn naam minder vaak hoort
Jongkind hoorde bij geen enkele groep. Hij exposeerde in 1863 op de Salon des Refusés, maar deed niet mee aan de acht tentoonstellingen waarmee de impressionisten hun naam vestigden. Daarbij dronk hij zwaar en had hij jarenlang last van angstaanvallen; zonder de zorg van Joséphine Fesser, die hem tot haar dood verzorgde, had hij waarschijnlijk minder nagelaten. Wie geen beweging achter zich heeft, verdwijnt makkelijker uit het overzicht, hoe vaak de rest ook naar hem keek.
Jongkind aan je muur
Zijn palet is zacht: grijsblauw, oker, een streep roze in de lucht. Dat vraagt om een doek dat het licht niet wegdrukt, dus decostof werkt hier vaak beter dan fluweel. Zoek je de grachten en stadskades, kijk dan bij de stadsgezichten; gaat je voorkeur uit naar het open water, dan bij zee en schepen. Hang hem eens naast een Monet in hetzelfde frame en je ziet in één keer wie van wie geleerd heeft.
Veelgestelde vragen
Wie was Johan Barthold Jongkind?
Johan Barthold Jongkind (1819-1891) was een Nederlandse schilder die het grootste deel van zijn leven in Frankrijk werkte. Hij schilderde havens, rivieren, grachten en maanlicht, en geldt als de belangrijkste voorloper van het impressionisme. Claude Monet noemde hem later zijn echte leermeester.
Waarom heet Jongkind een voorloper van het impressionisme?
Omdat hij vóór de impressionisten al buiten werkte met aquarel en losse toets, en het licht van één moment belangrijker vond dan het detail. Édouard Manet noemde hem de vader van het moderne landschap. De groep rond Monet nam die aanpak over en maakte er in 1874 een beweging van.
Wat is de band tussen Jongkind en Monet?
Ze ontmoetten elkaar in 1862 bij Le Havre, waar Monet met Eugène Boudin schilderde. Jongkind vroeg om zijn schetsen te zien en nam hem mee naar buiten. Monet schreef later dat Jongkind zijn oog heeft afgemaakt en dat hij zijn echte leraar was.
Heeft Jongkind in Nederland geschilderd?
Ja, zijn hele leven door. Hij leerde het vak in Den Haag bij Andreas Schelfhout en bleef tot 1869 regelmatig terugkeren naar Rotterdam, Dordrecht en Overschie. Die Hollandse grachten, molens en ijsgezichten vormen een groot deel van zijn oeuvre, ook toen hij allang in Frankrijk woonde.
Hoeveel werken van Jongkind heeft Kunstdoekje?
Tweeëntwintig, van Hollandse grachten en molens tot de Seine bij Notre-Dame en zijn maanlichtstukken. Ze zijn allemaal wisselbaar op canvas, fluweel of decostof en passen in hetzelfde frame.
Tweeëntwintig werken, allemaal voor hetzelfde frame.