Kennisbank · Schilder
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci (1452-1519) was renaissanceschilder, beeldhouwer, architect en wetenschapper tegelijk, actief in Florence, Milaan en aan het Franse hof. Van zijn hand bestaan nog maar een man of twintig schilderijen, van de Mona Lisa tot zijn vermoedelijk laatste werk, Johannes de Doper. Bij Kunstdoekje hangen zes daarvan op geweven fluweel.
Een handvol schilderijen, een leven lang wetenschap
Leonardo schilderde weinig en liet veel onaf, want naast de kwast hield anatomie, waterstroming en vliegtuigontwerp hem bezig. Zijn vroegste bewaarde portret is Ginevra de’ Benci, rond 1474-1478 geschilderd in Florence en het enige werk van hem dat buiten Europa hangt, in de National Gallery of Art in Washington. Zo’n vijftien jaar later, in Milaan, ontstond Dame met een Hermelijn: een portret van Cecilia Gallerani, de minnares van zijn opdrachtgever hertog Ludovico Sforza.
Johannes de Doper: het laatste schilderij
Johannes de Doper toont de heilige alleen tegen een vrijwel zwarte achtergrond, gekleed in dierenvellen, met een rieten kruis in zijn linkerhand en zijn rechter wijzend naar de hemel. Leonardo schilderde het tussen 1513 en 1516, de laatste jaren van zijn leven, met een glimlach die direct aan zijn beroemdste werk doet denken. Het hangt, net als dat werk, in het Louvre in Parijs.
De Mona Lisa en Het Laatste Avondmaal
Tussen 1495 en 1498 schilderde Leonardo Het Laatste Avondmaal niet op doek of paneel, maar rechtstreeks op de wand van de refter van Santa Maria delle Grazie in Milaan, in tempera op droge kalk in plaats van de gangbare frescotechniek. Die keuze gaf hem meer tijd om te schilderen, maar liet het werk ook al tijdens zijn leven afbladderen. Enkele jaren later, tussen ongeveer 1503 en 1519, werkte hij aan de Mona Lisa, en bleef er tot zijn dood aan schaven: het portret is nooit afgeleverd aan wie het bestelde en hangt nu achter glas in het Louvre, het bekendste schilderij ter wereld.
Een omstreden tekening
Niet elk werk in deze lijst staat vast. Profiel van een jonge verloofde, een tekening in zwart, wit en rood krijt op perkament, werd lang verkocht als negentiende-eeuws Duits werk. Pas deze eeuw opperden kunsthistorici dat het om een verloren Leonardo uit zijn Milanese jaren gaat, rond 1495-1496. Een deel van de kunstwereld steunt die toeschrijving, een ander deel betwist hem nog altijd; zekerheid is er niet.
Zes werken uit onze collectie
Chronologisch, van zijn vroegste bewaarde portret tot zijn vermoedelijk laatste werk.
Ginevra de' Benci
Nº 1
Ginevra de' Benci
Het enige schilderij van Leonardo dat buiten Europa hangt, in de National Gallery of Art in Washington. Ginevra was vijftien of zestien toen hij haar rond 1474-1478 schilderde, in een voor die tijd ongebruikelijk driekwartprofiel. Op de achterkant staat in het Latijn: schoonheid siert de deugd.
Dame met een Hermelijn
Nº 2
Dame met een Hermelijn
Cecilia Gallerani, de minnares van hertog Ludovico Sforza, met een hermelijn tegen zich aan geklemd. Geschilderd rond 1489-1491 in Milaan en nu te zien in het Czartoryski Museum in Krakau. Het dier verwijst zowel naar Sforza’s bijnaam als naar reinheid.
Profiel van een jonge verloofde
Nº 3
Profiel van een jonge verloofde
Een tekening in zwart, wit en rood krijt op perkament, lang verkocht als negentiende-eeuws Duits werk. Pas deze eeuw opperden kunsthistorici dat het om een verloren Leonardo uit zijn Milanese jaren gaat, rond 1495-1496. Onomstreden is die toeschrijving niet.
Het Laatste Avondmaal
Nº 4
Het Laatste Avondmaal
Geen doek maar een muurschildering, aangebracht op de refter van Santa Maria delle Grazie in Milaan, tussen 1495 en 1498. Leonardo verving de gangbare frescotechniek door tempera op droge kalk, een keuze die het werk al tijdens zijn leven liet afbladderen.
Mona Lisa
Nº 5
Mona Lisa
Het bekendste schilderij ter wereld, geschilderd tussen ongeveer 1503 en 1519 en nooit afgeleverd aan de opdrachtgever: Leonardo hield het tot zijn dood bij zich. Het hangt achter glas in het Louvre in Parijs.
Johannes de Doper
Nº 6
Johannes de Doper
Vermoedelijk zijn laatste schilderij, gemaakt tussen 1513 en 1516. Johannes staat alleen tegen een donkere achtergrond, wijst met zijn rechterhand omhoog naar het heil dat zijn doop aankondigt, en glimlacht op een manier die aan de Mona Lisa doet denken. Het hangt eveneens in het Louvre.
Da Vinci aan je muur
De zachte overgangen waar Leonardo om bekendstaat, de sfumato-techniek achter de glimlach van de Mona Lisa en Johannes de Doper, komen goed tot hun recht op geweven fluweel: de stof absorbeert het licht in plaats van het terug te kaatsen, dus schaduwen blijven donker en er spiegelt geen lamp in het doek. Een doek in een frame hangt in zestien vaste maten van 45 × 70 tot 227 × 340 cm. Wie breder wil kijken dan Leonardo alleen, vindt in oude meesters in een modern jasje meer renaissancewerk.
Veelgestelde vragen
Wie was Leonardo da Vinci?
Leonardo da Vinci (1452-1519) was een Italiaanse schilder, beeldhouwer, architect en wetenschapper uit de renaissance, actief in Florence, Milaan en aan het Franse hof. Van zijn hand bestaan nog maar een man of twintig schilderijen, maar zijn invloed op de westerse kunst is enorm.
Wat stelt Johannes de Doper van Leonardo da Vinci voor?
Het toont Johannes de Doper alleen tegen een donkere achtergrond, gekleed in dierenvellen, met een rieten kruis in de ene hand en de andere wijzend naar de hemel. Leonardo schilderde het tussen 1513 en 1516, vermoedelijk zijn laatste werk, en het hangt in het Louvre in Parijs.
Is de Mona Lisa het enige bekende werk van Leonardo?
Nee, al is het verreweg het bekendste. Het Laatste Avondmaal in Milaan en portretten als Ginevra de’ Benci en de Dame met een Hermelijn zijn eveneens aan hem toegeschreven, naast tientallen tekeningen en wetenschappelijke schetsen.
Is Profiel van een jonge verloofde echt van Leonardo da Vinci?
Zeker is dat niet. De tekening werd lang verkocht als negentiende-eeuws werk, tot kunsthistorici deze eeuw opperden dat het om een verloren Leonardo uit de jaren 1490 gaat. Een deel van de kunstwereld steunt die toeschrijving, een ander deel betwist hem.
Hoeveel werken van Leonardo da Vinci heeft Kunstdoekje?
Zes: van de vroege Ginevra de’ Benci tot zijn vermoedelijk laatste werk, Johannes de Doper. Allemaal op geweven fluweel, in zestien vaste maten van 45 × 70 tot 227 × 340 cm, voor hetzelfde frame.
Zes werken, allemaal voor hetzelfde frame.