Kennisbank · Boek
Kunstformen der Natur
Kunstformen der Natur is het platenboek van de Duitse bioloog Ernst Haeckel, verschenen tussen 1899 en 1904 in tien afleveringen van tien platen. De honderd litho’s tonen kwallen, radiolarien, mossen en kolibries, steeds symmetrisch op het blad gezet. Bij Kunstdoekje vind je tien van die platen als wisselbaar kunstdoek voor hetzelfde frame.
Een bioloog die de natuur ordende op vorm
Ernst Haeckel (1834-1919) was hoogleraar zoologie in Jena en de bekendste Duitse verdediger van Darwin. Hij beschreef in zijn leven duizenden soorten, waarvan een groot deel radiolarien: eencellige zeediertjes met een skelet van kiezelzuur, zo klein dat je ze alleen onder de microscoop ziet. Wat hem daarbij trof was niet de soort maar de bouw. Overal waar hij keek zag hij stralen, koepels, spiralen en zeshoeken terugkomen, in wezens die niets met elkaar te maken hadden.
Dat idee wilde hij laten zien in plaats van uitleggen, en daarvoor tekende hij zelf. Kunstformen der Natur is het resultaat: geen wetenschappelijke verhandeling maar honderd bladen waarop de vormen voor zich spreken. Haeckel rangschikte zijn soorten daarbij symmetrisch rond een middelpunt, netjes gespiegeld, wat je in de zee zo nooit aantreft. Dat is precies de kritiek die hij later kreeg, en tegelijk de reden dat het boek als kunst blijft werken.
- ✓Honderd platen. Tussen 1899 en 1904 verschenen in tien afleveringen van tien platen, daarna gebundeld.
- ✓Wetenschap als vorm. Haeckel rangschikte zijn soorten symmetrisch op het blad, niet zoals ze in de natuur liggen.
- ✓Getekend en gelithografeerd. Haeckel maakte de studies, lithograaf Adolf Giltsch zette ze om in druk.
- ✓Bron voor de jugendstil. Architecten en ontwerpers rond 1900 haalden hun vormentaal er rechtstreeks uit.
Hoe het boek gemaakt is
De platen verschenen vanaf 1899 in afleveringen van tien, tot het er in 1904 honderd waren. Haeckel maakte de studies naar eigen waarneming, vaak met de microscoop ernaast, en lithograaf Adolf Giltsch zette ze om in steendruk. Dat tweede deel is geen bijzaak: de haarfijne lijnen van een radiolarieskelet en de kleurovergangen in een kwallenscherm moesten in de steen overleven, en Haeckel noemde Giltsch daarom in het boek zelf. Wie een plaat van dichtbij bekijkt, ziet hoeveel druktechniek erin zit.
De jugendstil haalde er zijn vormen uit
Rond 1900 zochten ontwerpers naar een vormentaal die niet uit de klassieke bouwkunst kwam maar uit de natuur, en Haeckels platen kwamen op precies het goede moment. De Franse architect Rene Binet baseerde de toegangspoort van de wereldtentoonstelling in Parijs van 1900 openlijk op een radiolarie, en in het glaswerk, het smeedijzer en het behang van die jaren duiken dezelfde stralen, koepels en zwemende lijnen op. Wie de stroming breder wil zien, leest ons artikel over symbolisme, de kunst waarmee de jugendstil in dezelfde jaren optrok.
Drie platen uit onze collectie
We hebben tien werken van Haeckel, van microscopisch zeeleven tot vogels en planten. Deze drie laten de spreiding het duidelijkst zien.
Discomedusae (Kunstformen der Natur, plaat 8)
v.a. € 159,95
Schijfkwallen, gerangschikt alsof het sieraden zijn. Plaat 8 is de bekendste uit de reeks en laat zien waar Haeckel naar op zoek was: symmetrie die je in het water zelf nooit zo netjes ziet.
Kunstformen der Natur III
v.a. € 159,95
Bladmossen, getekend met de precisie van een wetenschapper. Kleine planten op ware grootte uitvergroot, zodat de bouw van elk blaadje leesbaar wordt.
Trochilidae (Kunstformen der Natur, plaat 99)
v.a. € 159,95
Kolibries, een van de laatste platen uit het boek. Hier gaat het niet om microscopisch leven maar om kleur: metaalgroen, violet en roodbruin tegen een donkere ondergrond.
Alle tien de werken, waaronder ook de zeeanemonen van plaat 49, de inktvissen van plaat 54, de varens en de orchidee, staan op de kunstenaarspagina van Ernst Haeckel. Verwant werk vind je in de shop onder dieren en bij dieren in de kunst.
Een plaat aan je muur
De platen zijn drukwerk, en dat wil je zien. Op decostof blijven de lijnen strak en blijft het wit van het blad rustig, wat het dichtst bij het origineel komt. Op fluweel worden de donkere achtergronden dieper, wat de kolibries en de kwallen laat oplichten. Omdat alle platen in hetzelfde frame passen, kun je ze als reeks behandelen: eerst het zeeleven, in het voorjaar de varens en de orchidee.
Veelgestelde vragen
Wat is Kunstformen der Natur?
Kunstformen der Natur is een platenboek van de Duitse bioloog Ernst Haeckel, verschenen tussen 1899 en 1904 in tien afleveringen van tien platen. De honderd litho’s tonen radiolarien, kwallen, zeeanemonen, mossen, varens, orchideeen en kolibries, steeds symmetrisch gerangschikt op het blad. Het boek was bedoeld om te laten zien dat de natuur volgens vaste vormwetten is opgebouwd.
Wie was Ernst Haeckel?
Ernst Haeckel (1834-1919) was een Duitse zooloog en hoogleraar in Jena. Hij beschreef duizenden nieuwe soorten, bedacht woorden die we nog steeds gebruiken zoals oecologie en stam, en was de belangrijkste pleitbezorger van Darwin in Duitsland. Daarnaast tekende hij zelf, en juist die tekeningen maakten hem buiten de wetenschap bekend.
Wie maakte de platen?
Haeckel tekende de studies naar eigen waarneming, vaak onder de microscoop. Lithograaf Adolf Giltsch zette ze om in steendruk en bewaakte daarbij de fijne lijnen en de kleurovergangen. De platen zijn dus het werk van twee handen, en Haeckel noemde Giltsch in het boek zelf.
Waarom lijkt Kunstformen der Natur op jugendstil?
Omdat het er een van de bronnen van is. Rond 1900 zochten ontwerpers naar vormen uit de natuur in plaats van uit de bouwkunst, en Haeckels symmetrische zeewezens leverden precies dat. Architect Rene Binet baseerde de toegangspoort van de wereldtentoonstelling in Parijs in 1900 op een radiolarie, en in glas, smeedwerk en behang van die jaren zie je dezelfde stralen en koepels terug.
Welke platen van Kunstformen der Natur heeft Kunstdoekje?
Tien werken van Haeckel, waaronder de kwallen van plaat 8, de zeeanemonen van plaat 49, de inktvissen van plaat 54, de kolibries van plaat 99, de bladmossen en de varens. Elk werk is een wisselbaar kunstdoek voor hetzelfde frame.