Kennisbank · Schilder
Ernst Ludwig Kirchner
Ernst Ludwig Kirchner (1880-1938) was een Duitse expressionist en medeoprichter van Die Brücke, de eerste Duitse expressionistische kunstenaarsgroep. Hij schilderde het gejaagde Berlijn van vóór de Eerste Wereldoorlog en, na een zenuwinzinking, de bergen bij Davos. Bij Kunstdoekje vind je vierenzestig van zijn werken als wisselbaar kunstdoek voor hetzelfde frame.
Van Dresden naar Die Brücke
Ernst Ludwig Kirchner werd in 1880 geboren in Aschaffenburg en studeerde architectuur in Dresden, een vak dat hij nooit zou uitoefenen. In 1905 richtte hij daar met drie medestudenten, Fritz Bleyl, Erich Heckel en Karl Schmidt-Rottluff, de kunstenaarsgroep Die Brücke op. Ze zochten een schilderkunst zonder de gladheid van de academies: felle, niet-natuurlijke kleuren, hoekige vormen en een directheid die ze deels aan de houtsnede ontleenden, een techniek die Kirchner zelf veel beoefende. In de zomers trokken ze naar de meren bij Moritzburg om buiten te schilderen, met modellen die vrij tussen het riet en het water bewogen. Uit die jaren komt Badende vrouwen bij Moritzburg, een van de directste voorbeelden van wat de groep voor ogen had.
Het schreeuwende Berlijn
In 1911 verhuisde Kirchner naar Berlijn, en zijn werk veranderde mee met de stad. In plaats van badende figuren in de open lucht schilderde hij nu het straatleven van de grote stad: cocottes op de hoek van een plein, mannen in hoge hoed, het verkeer op de Potsdamer Platz. De lijnen werden hoekiger, de kleuren feller en de composities gedrongener, alsof de drukte van de stad de vorm zelf onder spanning zet. Straatscène, Friedrichstraße Berlijn en Potsdamer Platz stammen uit deze jaren en horen tot zijn bekendste werk. Die Brücke hield het tot 1913 vol als groep, waarna de leden ieder hun eigen weg gingen.
- ✓Felle, niet-natuurlijke kleur. Roze huid, groene schaduw, een blauwe weg: kleur volgt de spanning van het tafereel, niet de waarneming.
- ✓Hoekige, gejaagde lijn. Figuren staan er zelden stil bij. De contouren zijn scherp en de houding vaak net iets te gedraaid.
- ✓Houtsnede-achtige vormentaal. Kirchner sneed zelf veel houtsneden, en die platte, hoekige vormen zie je terug in zijn schilderijen.
- ✓Twee werelden: stad en natuur. Het gejaagde Berlijn van de straat tegenover het naakt in de open lucht bij Moritzburg en later de bergen bij Davos.
Oorlog en inzinking
In 1915 meldde Kirchner zich als vrijwilliger bij het leger, in de hoop zelf te kunnen kiezen bij welk onderdeel hij terechtkwam. Al na korte tijd kreeg hij een zware zenuwinzinking en werd hij afgekeurd. Zelfportret als soldaat, geschilderd kort na die periode, toont hem in uniform met een sigaret en een hand die is afgesneden: geen letterlijke verwonding, maar een beeld van hoe hij zich als kunstenaar voelde, verminkt nog voor er één schot was gevallen. De jaren daarna bracht hij door in verschillende sanatoria in Duitsland, worstelend met zijn gezondheid en met een verslaving aan de medicijnen die hem moesten helpen.
Davos en de laatste jaren
Vanaf 1917 vestigde Kirchner zich in Davos, in de Zwitserse Alpen, ver van het Berlijn van zijn straattaferelen. Zijn stijl veranderde opnieuw: de hoekige, gejaagde lijn van Berlijn maakte plaats voor een rustiger, meer decoratieve vormgeving, zichtbaar in landschappen als Landschap in het Sertigtal en Sertigtal in de herfst. Hij bleef er tot zijn dood wonen en schilderde er ook boeren en dieren uit het dal. In de jaren dertig bestempelden de nazi's zijn werk als “Entartete Kunst” en haalden ze meer dan zeshonderd van zijn schilderijen, tekeningen en houtsneden uit Duitse musea. Kirchner volgde die ontwikkelingen vanuit Davos en pleegde in juni 1938 zelfmoord.
Vier werken uit onze collectie
We hebben vierenzestig doeken van Kirchner, van Dresden en Berlijn tot Davos. Deze vier volgen de lijn van zijn leven.
Badende vrouwen bij Moritzburg
v.a. € 159,95
Naaktfiguren tussen bomen en water bij de meren van Moritzburg, waar Kirchner en zijn Brücke-vrienden in de zomer schilderden en zwommen. Hoekige lichamen, felle contouren, een directheid die met opzet onaf oogt.
Potsdamer Platz
v.a. € 159,95
Twee vrouwen in veren en bont staan op een verkeerseiland te midden van het Berlijnse verkeer. Een van zijn bekendste straattaferelen: felle kleur, een scherpe hoek van boven en de nerveuze sfeer van de grote stad vlak voor de Eerste Wereldoorlog.
Zelfportret als soldaat
v.a. € 159,95
Kirchner in uniform, met een sigaret en een afgesneden hand. Geen document van zijn korte diensttijd, maar een beeld van hoe die diensttijd voelde: verminkt als kunstenaar nog voor er één schot was gevallen.
Landschap in het Sertigtal
v.a. € 159,95
Bergen bij Davos in stevige, decoratieve vlakken kleur. Uit de jaren waarin Kirchner de stad achter zich liet en zijn hoekige, gejaagde lijn plaatsmaakte voor een rustiger, bijna ornamentele stijl.
De andere zestig, waaronder Meisje met kat (Franzi), Twee vrouwen op straat, Kust van Fehmarn met vuurtoren en Vier houten beelden, vind je op de kunstenaarspagina van Ernst Ludwig Kirchner. Zoek je breder, dan kun je ook door andere stadsgezichten of door portretten bladeren, waar zijn werk tussen dat van tijdgenoten staat.
Kirchner aan je muur
Kirchners felle, verzadigde kleur vraagt om een drager die hem niet dooft. Op fluweel krijgt het roze van Badende vrouwen bij Moritzburg en het felle groen van Potsdamer Platz extra diepte; decostof geeft een rustiger, matter beeld. Omdat zijn werk uiteenvalt in zulke verschillende periodes, het gejaagde Berlijn tegenover de rust van Davos, werkt een wisselframe hier goed: hang deze maand een Berlijns straattafereel, volgende maand een berglandschap uit Davos, in hetzelfde frame.
Veelgestelde vragen
Wie was Ernst Ludwig Kirchner?
Ernst Ludwig Kirchner (1880-1938) was een Duitse schilder en grafisch kunstenaar, medeoprichter van de kunstenaarsgroep Die Brücke in Dresden in 1905. Hij werkte later in Berlijn en, na een zenuwinzinking tijdens de Eerste Wereldoorlog, in Davos in Zwitserland. Hij geldt als een van de belangrijkste Duitse expressionisten.
Wat was Die Brücke?
Die Brücke was een groep jonge Duitse kunstenaars die Kirchner in 1905 in Dresden oprichtte, samen met onder anderen Erich Heckel en Karl Schmidt-Rottluff. Ze zochten een nieuwe, ongepolijste manier van schilderen als tegenwicht tegen de gevestigde academies, met felle kleur en een houtsnede-achtige vormentaal. De groep hield tot 1913 stand.
Waarom stopte Kirchner met schilderen in Berlijn?
Dat deed hij niet vrijwillig. Kirchner meldde zich in 1915 als vrijwilliger voor het leger, kreeg al snel een zenuwinzinking en werd afgekeurd. De jaren daarna bracht hij door in verschillende sanatoria, tot hij vanaf 1917 vast in Davos ging wonen, ver van het Berlijn van zijn straattaferelen.
Wat gebeurde er met Kirchners werk onder de nazi's?
De nazi's bestempelden zijn werk in de jaren dertig als "Entartete Kunst" (ontaarde kunst) en haalden meer dan 600 van zijn werken uit Duitse musea, waarvan een deel werd verkocht en een deel vernietigd. Kirchner, die de ontwikkelingen in Duitsland vanuit Davos volgde, pleegde in juni 1938 zelfmoord.
Welke werken van Ernst Ludwig Kirchner kan ik bij Kunstdoekje vinden?
Vierenzestig doeken, van Berlijnse straattaferelen als Potsdamer Platz en Straatscène, Friedrichstraße Berlijn tot naaktfiguren bij Moritzburg en bergwerk uit zijn jaren in Davos. Elk werk is een wisselbaar kunstdoek voor hetzelfde frame.