Kennisbank · Schilder
Alexej von Jawlensky
Alexej von Jawlensky (1864-1941) was een Russische expressionist uit de kring rond Der Blaue Reiter, beroemd om zijn series gezichten in felle kleur. Bij Kunstdoekje vind je zes van zijn werken als wisselbaar kunstdoek, van Schokko met rode hoed tot de late Meditaties, voor hetzelfde frame.
Van Russisch officier tot schilder
Jawlensky begon niet als kunstenaar maar als officier in het Russische leger. Pas toen hij als jonge militair in Moskou een grote kunsttentoonstelling bezocht, wist hij het zeker: hij wilde schilderen. In 1896 verhuisde hij naar München, samen met de schilderes Marianne von Werefkin, en stortte hij zich op de kleur. Zijn achternaam kom je in twee spellingen tegen: internationaal vaak als Alexei Jawlensky, in het Nederlands en Duits meestal als Alexej von Jawlensky. Dezelfde man, dezelfde gezichten.
Der Blaue Reiter en de kleur
In München raakte Jawlensky bevriend met Wassily Kandinsky. Samen richtten ze in 1909 de Neue Künstlervereinigung München op, de groep waaruit twee jaar later Der Blaue Reiter voortkwam. In die kring ontstond het Duitse expressionisme: kleur en vorm los van de werkelijkheid, als directe uitdrukking van gevoel. Jawlensky schilderde in die jaren zijn felste werk, met gezichten en landschappen in gloeiend rood, groen en blauw. Later, in 1924, vormde hij met Kandinsky, Paul Klee en Lyonel Feininger het viertal Die Blaue Vier. Hoe die generatie de abstracte kunst in gang zette, lees je in ons artikel over die stroming.
Eén gezicht, honderden keren
Het bijzondere aan Jawlensky is dat hij zich steeds verder toespitste. Vanaf ongeveer 1917 schilderde hij vrijwel alleen nog gezichten, in lange series: eerst de Mystieke koppen, toen de Heilandsgezichten, daarna de abstracte hoofden en ten slotte de kleine, donkere Meditaties. Steeds hetzelfde gezicht, steeds verder versimpeld, tot er alleen nog een paar lijnen en kleurvlakken overbleven. Wie de series naast elkaar ziet, kijkt naar één lang, langzaam proces, verwant aan de iconen uit zijn Russische jeugd.
- ✓Kleur als taal. Felle, onvermengd naast elkaar gezette kleuren die gevoel uitdrukken in plaats van werkelijkheid.
- ✓Het gezicht als motief. Vrijwel zijn hele latere oeuvre is één gezicht, steeds verder vereenvoudigd.
- ✓Series in plaats van losse werken. Mystieke koppen, abstracte hoofden, Meditaties: variaties op hetzelfde thema, als een muzikale reeks.
- ✓Russische wortels. De vereenvoudigde gezichten doen denken aan de iconen uit zijn geboorteland.
Drie werken uit onze collectie
We hebben zes doeken van Jawlensky, en samen vertellen ze precies dat verhaal: van expressief portret naar bijna abstract gezicht. Deze drie markeren de stappen.
Schokko met rode hoed
Een vrouw met een rode hoed, gezet in een paar felle lijnen en vlakken kleur. Hier zie je de expressionist op volle kracht: geen detail, maar karakter, gevangen in rood, groen en oranje.
Abstract hoofd, goud en roze
Uit de serie abstracte hoofden: ogen, neus en mond teruggebracht tot een paar lijnen, gedragen door goud en roze. Hetzelfde gezicht als altijd, en toch een eigen stemming.
Mittlere Meditation
Een van de late Meditaties: een klein, donker gezicht dat haast een icoon is geworden. Jawlensky schilderde er honderden, steeds stiller en geconcentreerder.
Alle zes werken, waaronder ook een Heilandsgezicht en twee andere abstracte hoofden, vind je op de kunstenaarspagina van Alexej von Jawlensky.
Jawlensky aan je muur
Jawlensky draait om kleur, en kleur wil diepte. Op fluweel gloeien zijn rood- en goudtinten zoals in het origineel; decostof geeft een rustiger, matter beeld. En juist bij een schilder van series is een wisselframe op zijn plek: hang deze maand een abstract hoofd, volgende maand Schokko, en zie zijn ontwikkeling aan je eigen muur voorbijkomen.
Veelgestelde vragen
Wie was Alexej von Jawlensky?
Alexej von Jawlensky (1864-1941) was een Russische schilder die het grootste deel van zijn leven in Duitsland werkte. Hij hoorde bij de kring rond Der Blaue Reiter en werd beroemd om zijn series gezichten in felle kleur, die steeds abstracter werden.
Hoe schrijf je zijn naam: Alexej of Alexei Jawlensky?
Beide schrijfwijzen kom je tegen. Zijn Russische voornaam wordt in het Nederlands en Duits meestal als Alexej geschreven, in het Engels vaak als Alexei of Alexey. Het gaat om dezelfde schilder; wij houden de spelling Alexej von Jawlensky aan.
Wat zijn de gezichten-series van Jawlensky?
Vanaf ongeveer 1917 schilderde Jawlensky vrijwel alleen nog gezichten, in series: de Mystieke koppen, de Heilandsgezichten, de abstracte hoofden en tot slot de kleine Meditaties. Steeds hetzelfde gezicht, verder versimpeld tot een paar lijnen en kleurvlakken.
Hoorde Jawlensky bij Der Blaue Reiter?
Hij hoorde bij de kring eromheen. Jawlensky richtte in 1909 met Kandinsky de Neue Künstlervereinigung München op, de voorloper van Der Blaue Reiter, en exposeerde met de groep. In 1924 vormde hij met Kandinsky, Klee en Feininger het viertal Die Blaue Vier.
Welke werken van Jawlensky kan ik bij Kunstdoekje vinden?
Zes doeken: Schokko met rode hoed, drie abstracte hoofden, een Heilandsgezicht en een late Meditatie. Samen laten ze precies zien hoe zijn werk van portret naar abstractie groeide. Elk werk is een wisselbaar kunstdoek voor hetzelfde frame.